Thị trường carbon Việt Nam đang bước vào giai đoạn vận hành thực tế khi 110 doanh nghiệp đầu tiên chính thức tham gia thí điểm cơ chế giao dịch phát thải khí nhà kính.
Đây được xem là dấu mốc quan trọng trong lộ trình hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, đồng thời mở ra một sân chơi mới cho cộng đồng doanh nghiệp trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh.
Hoàn thiện hành lang pháp lý, sẵn sàng cho sàn giao dịch carbon
Việc ban hành các văn bản pháp lý nền tảng đã tạo cơ sở để thị trường carbon nội địa hình thành và vận hành. Trong đó, Nghị định về sàn giao dịch carbon và quyết định phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính được xem là “chìa khóa” mở đường cho cơ chế giao dịch chính thức.
Ảnh minh họa
Theo phân bổ hiện nay, 110 cơ sở thuộc ba ngành phát thải lớn gồm nhiệt điện, sắt thép và xi măng đã được cấp hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2025 - 2026. Đây là nhóm doanh nghiệp đầu tiên được phép tham gia giao dịch trên sàn carbon trong nước.
Cơ chế vận hành được thiết kế theo nguyên tắc thị trường:
- Doanh nghiệp phát thải thấp hơn hạn ngạch được cấp có thể bán phần dư.
- Doanh nghiệp phát thải vượt ngưỡng phải mua thêm hạn ngạch hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ.
- Mức bù trừ bằng tín chỉ carbon không vượt quá 30% lượng hạn ngạch được phân bổ.
Toàn bộ giao dịch sẽ được thực hiện trên sàn giao dịch carbon đặt tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, sử dụng hạ tầng kỹ thuật của hệ thống giao dịch chứng khoán hiện hành. Song song đó, Hệ thống Đăng ký Quốc gia sẽ quản lý toàn bộ hạn ngạch và tín chỉ carbon như một dạng tài sản số của doanh nghiệp.
Những bước đi này cho thấy Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn xây dựng chính sách sang giai đoạn vận hành thực chất của thị trường carbon.
Doanh nghiệp bước vào “sân chơi” mới: Cơ hội song hành cùng thách thức
Việc tham gia thị trường carbon không chỉ là nghĩa vụ tuân thủ quy định môi trường mà còn mở ra cơ hội tái cấu trúc mô hình sản xuất theo hướng hiệu quả và bền vững hơn.
Các chuyên gia nhận định, lợi ích lớn nhất của việc tham gia sớm không nằm ở hoạt động mua bán hạn ngạch, mà ở khả năng thay đổi tư duy quản trị. Carbon không còn đơn thuần là yếu tố môi trường, mà trở thành một loại tài sản kinh tế. Nếu quản trị tốt, doanh nghiệp có thể tạo nguồn thu từ phần hạn ngạch dư thừa hoặc từ tín chỉ carbon.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn đang tiếp cận thị trường carbon với tâm thế bị động, chủ yếu xem đây là nghĩa vụ hành chính thay vì một cơ hội phát triển. Điều này có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh các rào cản phát thải khí nhà kính ngày càng gia tăng trên toàn cầu.
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là công tác kiểm kê khí nhà kính - nền tảng để xác định hạn ngạch và nghĩa vụ tuân thủ. Nếu số liệu không chính xác, doanh nghiệp có thể chịu thiệt ngay từ khâu phân bổ hạn ngạch và gặp bất lợi khi tham gia giao dịch.
Bên cạnh đó, hạn chế về nguồn nhân lực chuyên trách và hệ thống quản trị nội bộ cũng đang là điểm nghẽn đáng chú ý. Nhiều doanh nghiệp chưa xây dựng được bộ máy theo dõi xuyên suốt, dẫn đến việc tiếp nhận và triển khai chính sách còn rời rạc.
Dự kiến trong quý II/2026, thị trường carbon Việt Nam sẽ chính thức vận hành. Từ nay đến thời điểm đó, các hoạt động đào tạo, hướng dẫn và nâng cao năng lực cho doanh nghiệp được xem là bước chuẩn bị cần thiết để bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra suôn sẻ.
Xét về dài hạn, thị trường carbon không chỉ là công cụ kiểm soát phát thải mà còn là động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Đối với Việt Nam, đây không chỉ là một cơ chế kinh tế môi trường, mà còn là thước đo cho khả năng chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh là nơi phát triển kinh tế gắn liền với trách nhiệm bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.